Σάββατο, 7 Ιανουαρίου 2017

Κάνε τη ζωή των μαθητών με μαθησιακές δυσκολίες πιο εύκολη, στο μάθημα της έκθεσης.

"Κυρία, θα κάνω όποια άλλη άσκηση θέλετε, εκτός από σκέφτομαι και γράφω"

Καν' τε το εξής τεστ: Προσπαθήστε να σκεφτείτε τον εαυτό σας να κάνει κάτι που μισεί, μπροστά σε κόσμο. Κάποιος από εσάς μπορεί να σκεφτεί ότι μισεί να τραγουδάει μπροστά σε κόσμο, κάποιος άλλος να τραγουδάει κοκ.
Νομίζω ότι τα συναισθήματα που σας δημιουργούνται, σίγουρα δεν είναι ευχάριστα. Αμηχανία, απέχθεια, ντροπή. 

Η αυτοαξιολόγηση αυτή, είναι ένα μικρό δείγμα, προκειμένου να προσπαθήσετε να μπείτε στη θέση ενός παιδιού με δυσλεξία, τη στιγμή που διαβάζει ή γράφει μπροστά σε άλλους. Θέλει να βγει αμέσως από αυτή τη θέση, γιατί ξέρει πως όσο κι αν προσπαθήσει, συνεχώς θα ματαιώνεται και θα απορρίπτεται αφού θα κάνει λάθη. Δύσκολα θα καταφέρεις να το πείσεις να το κάνει και ακόμη κι όταν αυτό συμβεί, θα είναι επειδή πρέπει.

Το "σκέφτομαι και γράφω", ένα πολύ απαιτητικό μάθημα.
Οι απαιτήσεις του μαθήματος της έκθεσης, από το δημοτικό έως και το λύκειο, είναι πολλές. Οι καθηγητές ελέγχουν το μαθητή σε πολλούς τομείς, της κατανόησης, της έκφρασης, της δομής και της ορθογραφίας. Ο χρόνος λοιπόν εξέτασης του μαθήματος είναι πολύ λίγος για να μπορέσει ένα παιδί να γράψει και να ελέγξει το γραπτό του. 
Ο δυσλεξικός μαθητής, "δυσφορεί", όταν ξέρει ότι πρέπει να γράψει έκθεση. Αυτό συμβαίνει:
1. γιατί ο χρόνος δεν του είναι αρκετός τις περισσότερες φορές, καθώς ο χρόνος που χρειάζεται για την επεξεργασία των ζητουμένων, είναι μεγαλύτερος, στα παιδιά αυτά.
2. οι δυσλεξικοί μαθητές αντιμετωπίζουν δυσκολία στον προφορικό και γραπτό λόγο. Αυτό, έχει ως συνέπεια, να υπάρχουν τις περισσότερες φορές, ορθογραφικά λάθη, κάτι που ματαιώνει το παιδί και δεν του δημιουργεί κίνητρα.
3. Τα παιδιά με Δυσλεξία και άλλες μαθησιακές δυσκολίες εμφανίζουν σοβαρά κενά στη δυνατότητα απομνημόνευσης και ανάκλησης πληροφοριών. Η μεγαλύτερη δυσκολία σχετίζεται περισσότερο με τη μνήμη εργασίας. Αυτό έχει ως απόρροια να δυσκολεύεται πολύ το παιδί να θυμηθεί και να βάλει σε τάξη τις ιδέες του. Έτσι,έχει ανάγκη από περισσότερο χρόνο προκειμένου να ανακαλέσει τα ζητούμενα και τα δεδομένα του θέματος.
4. Η μνήμη εργασίας διευκολύνει τη λειτουργία πολλών γνωστικών λειτουργιών, όπως π.χ. της κατανόησης, της ανάγνωσης. Οι ελλείψεις λοιπόν στη μνήμη εργασίας δυσχεραίνουν το μαθητή να θυμηθεί τυχόν παρατηρήσεις που του έχει επισημάνει ο εκπαιδευτικός, προκειμένου να μην τις επαναλάβει.

Κάνε τη ζωή του μαθητή πιο εύκολη.


Το παιδί που εμφανίζει μαθησιακές δυσκολίες, δε θέλει να γράψει. Πιο συγκεκριμένα, μπορεί να σε εκλιπαρεί να μην γράψει και να στα πει προφορικά. 
Αυτό, λοιπόν που  ενδιαφέρει κατά κύριο λόγο έναν εκπαιδευτικό είναι να μάθει το παιδί να δομεί τις σκέψεις του. 

  • Ζήτησε από το μαθητή να σου πει προφορικά, αυτό ακριβώς που θα έγραφε. Αντί γι' αυτόν, γράψε το εσύ και έπειτα δώσ' του το να το διαβάσει. Ζήτησε του να σου πει, τί δεν του αρέσει και να σου πει να το διορθώσεις. Με αυτό τον τρόπο θα μάθει να χρησιμοποιεί διαρθρωτικές λέξεις και να έχει η παράγραφος αλλά και η έκθεσή του μία συνέχεια, χωρίς να αγχώνεται μήπως κάνει ορθογραφικά λάθη.
  • "Κομμάτιασε" το θέμα της έκθεσης. Χρωμάτισε με άλλο χρώμα τα ζητούμενα και με άλλο τα δεδομένα, προκειμένου να τα βλέπει πιο εύκολα, όταν θα ανατρέχει σε αυτά.
  • Κάνε ένα σχεδιάγραμμα με πλαγιότιτλο στην κάθε παράγραφο. Αυτό θα βοηθήσει το μαθητή με δυσλεξία να δομήσει καλύτερα τις παραγράφους του και να μη συγχέει τα θέματα και τα νοήματά του.
  • Ακόμη, δώσε περισσότερο χρόνο στο παιδί να επεξεργαστεί τις πληροφορίες του θέματος. Το άγχος του χρονοδιαγράμματος είναι μόνο κακός σύμβουλος.
  • Επίσης, θύμισέ του πώς αν δεν προλάβει να τα γράψει όλα, μπορεί να συμπληρώσει αυτά που θέλει να γράψει προφορικά.
Αν θέλουμε να εξασκήσουμε την ορθογραφία:

Αφού, έχει δουλευτεί το θέμα της δομής (πρόλογος-κύριο μέρος- επίλογος), έπεται ο τομέας ορθογραφία. (Μας ενδιαφέρει περισσότερο η δομή, καθώς στον προφορικό λόγο, η δομή είναι αυτή που υπερισχύει).

  • Ζήτησε από το παιδί να γράψει μία έκθεση και καθησύχασέ τον ότι δεν σε ενδιαφέρουν τα ορθογραφικά του λάθη. Με αυτό τον τρόπο, όλη του η προσοχή θα επικεντρωθεί στη δομή και στις ζητούμενες έννοιες. Αφού τελειώσει, πρότρεψέ τον να ανοίξει το λεξικό και να αυτοδιορθωθεί. Είναι σίγουρο ότι θα νιώσει καλύτερα που θα είναι ο "δάσκαλος" του εαυτού του και θα του αποτυπωθούν πολύ καλύτερα στη μνήμη, οι δικές του διορθώσεις. 
  • Κάθε φορά, που διορθώνεις ένα ορθογραφικό λάθος του, θύμιζέ του μερικές λέξεις από την οικογένεια λέξεων που ανήκει (εάν είναι θεματικό) και επαναλάμβανε τους κανόνες γραμματικής (σε περίπτωση που είναι καταληκτικό).
Σε κάθε περίπτωση, αυτό που μετράει περισσότερο, για να βελτιωθεί το παιδί με μαθησιακές δυσκολίες, είναι η ψυχολογία και η αυτοπεποίθησή του. Άρα, μην ξεχνάς να τον ενθαρρύνεις συνεχώς και να κρατάς ένα αρχείο από την αρχή της χρονιάς με τις εκθέσεις του, προκειμένου να δει μόνος του τη μείωση των λαθών του.

"Όντως κυρία, είχατε δίκιο, εδώ είχα πολύ περισσότερα κόκκινα απ' ότι σήμερα",


Παρασκευή, 26 Αυγούστου 2016

Η σεξουαλικότητα στα άτομα με αυτισμό.

Η ανάπτυξη της σεξουαλικότητας και η έκφρασή της είναι κάτι φυσιολογικό και τυπικό σε κάθε άνθρωπο, όπως η ανάπτυξη και η έκφραση των αισθημάτων της πείνας και της δίψας.




Η επαφή μου ως εκπαιδευτικός, με άτομα με ΔΑΔ, μου δημιούργησε απορίες σχετικά με τη σεξουαλικότητα των ατόμων αυτών, του τρόπους έκφρασης αλλά και διαχείρισής τους. Η άποψη μου, ότι εκπαίδευση δεν είναι μόνο η ενασχόληση με το γνωστικό μέρος, με ώθησε να κάνω μια μικρή έρευνα σχετικά με τις σεξουαλικές ανάγκες των παιδιών με αυτισμό, τους τρόπους διαχείρισης αλλά και τις περιπτώσεις που πρέπει να παρεμβαίνει ο γονιός ή ο εκπαιδευτικός.

Τα άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού είναι ασεξουαλικά ή τείνουν στην ομοφυλοφιλία?

Τα άτομα με αυτισμό ωριμάζουν σωματικά και σεξουαλικά, την ίδια ακριβώς περίοδο με παιδιά τυπικής ανάπτυξης. Οι τομείς που επηρεάζει ο αυτισμός, όπως αυτός την κοινωνικοποίησης, δεν σχετίζεται σε καμία περίπτωση με αυτόν της σεξουαλικότητας. Αρκεί βέβαια να τονίσουμε ότι σε κάποιες περιπτώσεις, εξαιρετικά χαμηλής λειτουργικότητας, ενδεχομένως να μην υπάρχουν σεξουαλικές ανάγκες.

Σε ποια ηλικία πρέπει να αρχίσει να δέχεται το παιδί σεξουαλική διαπαιδαγώγηση?




Η πρώιμη διαπαιδαγώγηση, είτε σε ένα, τυπικής ανάπτυξης, παιδί, είτε σε ένα παιδί, που βρίσκεται στο φάσμα, σχετικά με τη σεξουαλική έκφραση, είναι καίρια, καθώς είναι αλληλένδετη με την ανάπτυξη της αυτοεκτίμησής του. Η γνώση και ο διαχωρισμός των μερών του σώματος σε μια γυναίκα από έναν άνδρα, γίνεται ήδη στην ηλικία των τριών, χωρίς βέβαια αυτό να σημαίνει ότι στην ηλικία αυτή μπορούμε να μιλήσουμε για τη σεξουαλική πράξη, καθώς ακόμη το παιδί είναι πολύ μικρό. Σε μεγαλύτερη ηλικία και ανάλογα με το αναπτυξιακό επίπεδο του παιδιού, μπορεί να αρχίσει η μεθοδευμένη εκπαίδευση στο θέμα αυτό. Καλό θα ήταν αυτό να συμβεί, πριν το παιδί μπει στην ηλικία της εφηβείας. 

Διαφέρει η εκπαιδευση από άτομο σε άτομο?

Η σεξουαλική συμπεριφορά και οι κανόνες της διαφέρουν από άτομο σε άτομο. Σε άτομα υψηλής λειτουργικότητας, μπορούμε να εμβαθύνουμε σε έννοιες, όπως η ενσυναίσθηση, η εκτίμηση και ο σεβασμός, καθώς είναι ακρογωνιαίοι λίθοι για να δημιουργηθεί στο μέλλον, μια επί ίσοις όροις σχέση με το αντίθετο φύλο, Σε άτομα χαμηλής λειτουργικότητας, μπορεί να αρκεί η επικέντρωση στους κανόνες σεξουαλικής συμπεριφοράς, σε δημόσιους ή μη,  χώρους, η και η έννοια της ντροπής.
Αρκεί, πάντα, βέβαια να τονίζουμε ότι, το πρόγραμμα και η εκπαίδευση είναι εξατομικευμένη και προσαρμοσμένη στο κάθε άτομο, λαμβάνοντας υπόψη όλες τις δυσκολίες, τις ελλείψεις, τις απαιτήσεις, αλλά και τον κοινωνικό περίγυρο που βρίσκεται. Οι συμπεριφορές του κάθε παιδιού, είναι αποτέλεσμα του οικογενειακού περιβάλλοντος, του σχολικού περιβάλλοντος και όλων των εξωτερικών ερεθισμάτων που δέχεται. Η αλληλεπίδραση με γονείς, αδέλφια, δασκάλους και συνομηλίκους βοηθούν στην κατανόηση πολλών θεμάτων σχετικών με τη σεξουαλικότητα. Η δυσκολία όμως πραγματοποίησης κοινωνικών επαφών, τα κάνουν να χάνουν μερικές από αυτές τις πηγές πληροφόρησης.

Οι άγραφοι κανόνες.

Το γδύσιμο σε δημόσιο χώρο, ο δημόσιος αυνανισμός, το άγγιγμα των γεννητικών οργάνων όταν βρίσκονται κι άλλοι άνθρωποι μπροστά, είναι μερικές συμπεριφορές παιδιών που έχουν παρατηρηθεί από τους γονείς τους, κατά την περίοδο της εφηβείας. Αυτές οι συμπεριφορές μπορούν να παρατηρηθούν,είτε σε παιδιά τυπικής ανάπτυξης είτε σε παιδιά που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού. Η διαφορά είναι ότι τα άτομα που βρίσκονται στην πρώτη κατηγορία, είναι σε θέση να αντιληφθούν άγραφους κανόνες, καθώς και μη λεκτικά μηνύματα, όπως χειρονομίες ή εκφράσεις προσώπου. Τα άτομα της δεύτερης κατηγορίας, λόγω της δυσκολίας κατανόησης των κανόνων αυτών, αλλά και της παρατήρησης του κόσμου γύρω τους, είναι πιο εύκολο να σταματήσουν τέτοιες συμπεριφορές. Για όλους τους παραπάνω λόγους, η σεξουαλική διαπαιδαγώγηση στα άτομα με αυτισμό, επιβάλλεται να είναι εξατομικευμένη και μεθοδευμένη.

Η αυτοικανοποίηση είναι φυσιολογική?

Η σεξουαλική αυτοικανοποίηση αποτελεί μια υγιή συμπεριφορά εκτόνωσης και σεξουαλικής έκφρασης όλων των ατόμων, χωρίς διακρίσεις. Στα άτομα με αυτισμό, ο αυνανισμός είναι, ίσως η πιο κατάλληλη εκτόνωση της σεξουαλικής ορμής . Εδώ, όμως, είναι σημαντικό να θέσουμε κάποιες προυποθέσεις, όπως ο τόπος που λαμβάνει χώρο να είναι κοινωνικά αποδεκτός, καθώς και ο τρόπος που ενεργεί το παιδί να είναι ασφαλής. Η αυτοικανοποίηση είναι μια πολύ συχνή συμπεριφορά στα άτομα με αυτισμό, εξαιτίας της έλλειψης έκφρασης συναισθημάτων και δημιουργίας σχέσεων με το άλλο φύλο, καθώς και ο συχνός ερεθισμός των ερωτογενών του ζώνων.

Σε ποιες περιπτώσεις, πρέπει να διακοπεί η συμπεριφορά αυτή?

Όπως ανέφερα και παραπάνω, η έλλειψη κατανόησης άγραφων κανόνων, μπορει να οδηγήσει σε ανεπιθύμητες και μη αποδεκτές συμπεριφορές, όπως ο αυνανισμός σε δημόσιο χώρο. Σε αυτή την περίπτωση, προτείνεται η ήρεμη διακοπή και με τον κατάλληλο τρόπο να δώσουμε στο άτομο, το χρόνο που χρειάζεται να κατανοήσει ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά δεν είναι πρέπουσα. Στη συνέχεια, αναθέτουμε στο άτομο, δραστηριότητα που απαιτεί τη χρήση και των δύο χεριών, καθώς και νοητική συγκέντρωση.

Η σεξουαλικότητα και η έκφρασή της είναι ένας τομέας πολύ σημαντικός, ιδιαίτερα σε άτομα που δεν δύνανται να δημιουργήσουν ολοκληρωμένες σχέσεις με το άλλο φύλο. Δεδομένου, ότι στα σχολεία δεν υπάρχει μάθημα το οποίο να διδάσκεται στα παιδιά, προτείνεται ο κάθε εκπαιδευτικός, εξατομικευμένα και σε συνεργασία με τους γονείς, να κάνει το καλύτερο δυνατό έτσι ώστε, το άτομο με αυτισμό να κατανοεί την έννοιά της, αλλά και να την εκφράζει με τρόπο, που να μην ντρέπεται γι' αυτό. 

Κυριακή, 8 Μαΐου 2016

Η δυσλεξία στα πανεπιστημιακά έδρανα.

"Κοιτάζοντας πίσω στο χρόνο, είναι εύκολο να θυμηθώ τον δημόσιο εξευτελισμό, τη μαυρίλα στα χρόνια του σχολείου...κι απέχω πολύ από το να συγχωρήσω σήμερα τους "βασανιστές" μου. Δε θα αφήσω να μου ξεφύγει η ευκαιρία, γιατί πονάει πολύ. Θυμάμαι (μετά τη διάγνωση) ένα τρομακτικό παλιρροιακό κύμα ανακούφισης να με κατακλύζει. Δεν ήμουν "χαζός", "άχρηστος", "αργός", "τεμπέλης", "απελπισμένος", "καθυστερημένος". Είχα δυσλεξία και μπορούσα να κάνω κάτι γι' αυτό. Οι συνέπειες; Μαζί με τα συναισθήματα, ήρθε η αμφίβολη προοπτική να κλάψω δημόσια."

"Τα πρώτα μου συναισθήματα, όταν έμαθα ότι έχω δυσλεξία, ήταν ανακούφιση και θυμός. Ανακούφιση γιατί επιτέλους έδιωξα από πάνω μου το βάρος που κουβαλούσα τόσα χρόνια- τους χαρακτηρισμούς των δασκάλων μου που μου έλεγαν "να προσπαθώ περισσότερο" και να "μην είμαι τόσο τεμπέλης". Αλλά μετά ήρθε ένα κύμα θυμού. Δεν ήθελα να έχω δυσλεξία. Το να είμαι ένας φοιτητής μεγαλύτερος σε ηλικία από τους υπόλοιπους και χωρίς ακαδημαικά ή επαγγελματικά προσόντα, με δυσκόλευε αρκετά. Τώρα όμως έχω ένα παραπάνω πλεονέκτημα."




Τα συναισθήματα των ανθρώπων που έχουν δυσλεξία, είναι ανάμικτα και, κάποιες φορές, συγκεχυμένα. Τις περισσότερες φορές διαβάζουμε άρθρα που σχετίζονται με την διάγνωση, την αντιμετώπιση και τις στρατηγικές της δυσλεξίας αλλά και τα συναισθήματα των ανθρώπων αυτών, κατά τη σχολική ζωή τους. Τί γίνεται όμως όταν τα άτομα αυτά ακολουθούν ακαδημαική καριέρα;
Οι φοιτητές με δυσλεξία που εισέρχονται σε κάποια σχολή της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, διακρίνονται σε δύο κατηγορίες: 

  • σε εκείνους που είχαν διαγνωστεί στη σχολική ζωή τους και είτε είχαν λάβει, είτε όχι κάποια ειδική βοήθεια
  • κι σε εκείνους που πήραν τη διάγνωσή τους, μετά την εισαγωγή τους στο πανεπιστήμιο. Σε αυτήν την περίπτωση, αξίζει να σημειωθεί, ότι στην χώρα μας, δεν υπάρχει, σύμφωνα με την ισχύουσα νομοθεσία, η δυνατότητα πρώτης διάγνωσης από επίσημο φορέα, μετά την εισαγωγή στο πανεπιστήμιο.

Φοιτητές προυπάρχουσα διάγνωση

Οι φοιτητές που ανήκουν σε αυτήν την κατηγορία, βρίσκονται συνήθως σε καλύτερη θέση, από αυτούς που δεν έτυχαν ποτέ πλήρους αξιολόγησης. Δεδομένης της διαφορετικότητας της δυσλεξίας από άτομο σε άτομο, υπάρχουν ορισμένες ομοιότητες που χαρακτηρίζουν τα άτομα αυτά.
Μέχρι το 1980 στη Μ. Βρετανία, παιδιά που αντιμετώπιζαν δυσκολίες στην ανάγνωση και στη γραφή, θεωρούνταν "αργοί μαθητές" και "μαθητές που δεν προσπαθούν αρκετά". Ωστόσο, με την ψήφιση του πρώτου θεσμικού πλαισίου, σχετικά με τον Κώδικα Πρακτικής για τις Ειδικές Εκπαιδευτικές Ανάγκες ενεργοποιήθηκε και εφαρμόστηκε ένα σχέδιο δράσης για βοήθεια και υποστήριξη, από εξειδικευμένο προσωπικό, σε παιδιά που δεν κατακτούν βασικές σχολικές δεξιότητες. Η δεκαετία του '90, ευαισθητοποιεί δασκάλους και γονείς, οι οποίοι αρχίζουν σιγά σιγά και συνδέουν συγκεκριμένες μαθησιακές συμπεριφορές με την πιθανότητα το παιδί να έχει δυσλεξία.
Προχωρώντας, λοιπόν οι μαθητές αυτοί, τις σχολικές βαθμίδες με την κατάλληλη βοηθητική στήριξη από εξειδικευμένο προσωπικό, είχαν περισσότερες πιθανότητες να έχουν διευκολύνσεις, προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις των εξετάσεων στο τέλος της σχολικής χρονιάς. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα, να υπάρχουν περισσότερες πιθανότητες να πετύχαιναν βαθμολογία που αντικατόπτριζε τις πραγματικές τους ικανότητες. Η πιθανή λοιπόν, είσοδός τους στο Πανεπιστήμιο, με αντίστοιχες διευκολύνσεις (περισσότερο χρόνο στις γραπτές εξετάσεις, προφορική εξέταση, επιείκεια στα ορθογραφικά λάθη).

Φοιτητές που δεν έχουν διαγνωστεί κατά τη σχολική περίοδο.

Τα προαναφερθέντα πλεονεκτήματα, δεν είναι αυτονόητα για τους φοιτητές που ανήκουν σε αυτήν την ομάδα. Το γεγονός ότι δεν έλαβαν τα προηγούμενα χρόνια έγκαιρη διάγνωση της μαθησιακής τους δυσκολίας, τους στέρησε όλα εκείνα τα προνόμια, προκειμένου να τύχουν της βοήθειας εκείνης ώστε να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις ενός πανεπιστημιακού κύκλου σπουδών. Η έλλειψη συγκεκριμένων οδηγιών όσον αφορά το χρόνο και  το διάβασμα δυσχεραίνει την όλη διαδικασία. από την πλευρά των καθηγητών, τώρα, επικρατεί η αντίληψη ότι όλοι οι φοιτητές κατέχουν ήδη τις προαπαιτούμενες δεξιότητες, προκειμένου να φέρουν εις πέρας τις εργασίες και να επιτύχουν στις εξετάσεις, Απόρροια αυτού, είναι να αποφεύγουν να διδάξουν στους φοιτητές ακαδημαικές δεξιότητες, όπως τη βιβλιογραφική ανασκόπηση ή τις βιβλιογραφικές αναφορές σε μια εργασία. Η αναντιστοιχία των προσδοκιών των φοιτητών και των πεποιθήσεων των καθηγητών, μπορεί να προκαλέσει ένα άσχημο ξεκίνημα των φοιτητών στην ακαδημαική τους καριέρα.


Πώς ο δυσλεξικός μαθητής επιλέγει τον τομέα των σπουδών του;

Παρόλο που η ακαδημαική επιτυχία συμβατικά εξαρτάται από την ικανότητα ανάγνωσης και γραφής, υπάρχουν πολλοί τομείς σπουδών, στους οποίους οι φοιτητές μπορούν να χρησιμοποιήσουν άλλες γνωστικές και προσωπικές ικανότητες. Ορισμένοι φοιτητές με δημιουργικότητα έλκονται από τις καλές τέχνες, έναν τομέα που δεν εστιάζει στο γραπτό λόγο. Άλλοι φοιτητές με δυσλεξία έχουν πολύ καλές ικανότητες συλλογισμού και είναι ικανοί να "συλλαμβάνουν" πολύπλοκες έννοιες, γεγονός που μπορεί να τους ωθήσει να γίνουν άριστοι μαθηματικοί ή φυσικοί.



Επαγγέλματα, επίσης, που χαρακτηρίζονται από έμφυτα συναισθήματα κατανόησης και ενσυναίσθησης, είναι τα ανθρωπιστικά. Πολλοί δυσλεξικοί άνθρωποι διακατέχονται από τέτοιου είδους συναισθήματα, με αποτέλεσμα να είναι μία λύση να αναδείξουν οι άνθρωποι αυτοί το χαρακτήρα και τις δυνατότητές τους. Ακόμη, κάποιοι άλλοι έχουν άριστες οπτικοχωρικές ικανότητες και μια έμφυτη τάση για τρισδιάστατο τρόπο σκέψης. Αυτοί οι φοιτητές, επιλέγουν ως αντικείμενα σπουδών, την τέχνη, τη μηχανολογία ή την αρχιτεκτονική και πολλοί από αυτούς έχουν διαπρέψει σε αυτά.
Σκοπός της έγκαιρης διάγνωσης της δυσλεξίας, είναι να αναδειχθούν οι δυσκολίες, αλλά και οι δυνατότητες των ατόμων αυτών, με σκοπό να έχουν μια σωστή πυξίδα για τον επαγγελματικό τους προσανατολισμό, αλλά και να κάνουν ένα επάγγελμα στο οποίο δεν θα "δυσφορούν", αλλά θα έχουν συναίσθηση της προσφοράς τους.

Πέμπτη, 18 Φεβρουαρίου 2016

Οι bullies δε γεννιούνται, γίνονται!

Το θέμα του σχολικού εκφοβισμού, αποτελεί ένα από τα πιο καίρια κοινωνικά προβλήματα. Αν και το ζήτημα προυπήρχε, η όξυνσή του τα τελευταία χρόνια, το καθιστά ένα από τα πιο πολυσυζητημένα των τελευταίων ετών.

Το πολυπρισματικό αυτό φαινόμενο βρίθει συζητήσεων και απόψεων και τα ερωτήματα που γεννιούνται σε κάποιον που ακούει για το θέμα αυτό, είναι  ποικίλλα. 
Κατά την παρατήρηση περιστατικού bullying στο σχολικό περιβάλλον που εργάζομαι, η απάντηση συναδέλφου, όταν του είπα ότι είδα θύτη να ασκεί εκφοβιστικές ενέργειες στο θύμα, με καθήλωσε και με έκανε να θέσω πολλά ερωτήματα στον εαυτό μου. Η απάντησή του ήταν "Μακριά από αυτόν. Μη μπλέκεις!".

Οι θύτες είναι συνήθως άτομα που υπερέχουν είτε σωματικά, είτε κοινωνικά στο σχολικό περιβάλλον, είτε είναι πιο δημοφιλείς σε σχέση με αυτά. Οι bullies/ νταήδες δε γεννιούνται,  γίνονται. Παρά,  τη φαινομενική υπεροχή τους, στην πραγματικότητα έχουν υποστεί ή συνεχίζουν να υφίστανται κάποια μορφή υποτίμησης ή θυματοποίησης από το οικογενειακό περιβάλλον. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, την ανάγκη υπεροχής τους στον κοινωνικό χώρο.



Ψυχολόγοι τονίζουν, ότι ακρογωνιαίο λίθο για τη διαμόρφωση της προσωπικότητας του παιδιού, αποτελεί η σχέση του με τη μητέρα. Η έλλειψη φροντίδας, προστασίας από εξωτερικά αρνητικά ερεθίσματα αλλά και ψυχολογικής στήριξης του παιδιού, δημιουργούν ένα αίσθημα ανασφάλειας κι αδυναμίας. Το παιδί αισθάνεται ευάλωτο κι ανίκανο να διαχειριστεί τα συναισθήματά του. Έτσι, όλο αυτό κρύβεται πίσω από ένα προσωπείο υπεροχής και δύναμης,  το οποίο,  άμα πέσει, υπάρχει ο φόβος ότι θα αποκαλυφθούν τα πραγματικά χαρακτηριστικά του και οι αδυναμίες του.



Ακόμη, σε περίπτωση, που οι γονείς εκφοβίζουν και είναι αυταρχικοί απέναντι στα παιδιά τους, προβάλλουν εικόνες τρόμου και φόβου. Έτσι, το παιδί δεν αντέχει να έχει αυτό το ρόλο και στο σχολείο και μετατρέπεται σε νταή που κυριαρχεί και  'υποδουλώνει' το θύμα του.

Προσωπικά, θεωρώ πως πρέπει να μάθουμε στα παιδιά να αποδειχθούν τη δική τους εγγενή τρωτότητα και να συμβιβαστούν με τις ατέλειές τους, ξεπερνώντας το μίσος τους για τα περίεργα κι αδύναμα κομμάτια του εαυτού τους.

Τετάρτη, 11 Νοεμβρίου 2015

ΔΕΠΥ και Κοινωνικές Επαφές

Σε μια σχολική τάξη, αμεσως μετά το διάλειμμα, ο δάσκαλος μπαίνει για μαθημα και βρίσκει όλα τα παιδιά να κάνουν φασαρία.  Όταν μπαίνει ο δάσκαλος, όλα τα παιδιά σταματούν, εκτός από το παιδί με ΔΕΠΥ. Το παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να μην παρατηρήσει καν ότι μπήκε ο δάσκαλος, αλλά ακόμη και όταν τον δει, δεν είναι σε θέση να σταματήσει την ανάρμοστη συμπεριφορά. Το αποτέλεσμα αυτού, είναι ο δάσκαλος να επιπληξει μόνο το παιδί με ΔΕΠΥ.
Σύμφωνα με το DSM- IV, τα κύρια συμπτώματα της ΔΕΠΥ είναι η διάσπαση προσοχής σε συνδυασμό με την παρορμητικοτητα και την υπερκινητικοτητα, χαρακτηριστικα τα οποία, ανάλογα με την ωρίμανση του ατόμου, εξελίσσονται κι αλλάζουν.  Στα παιδιά σχολικής ηλικίας, διακρίνουμε 3 τύπους ΔΕΠΥ, με βάση τα επικρατεστερα συμπτώματα.




ΔΕΠΥ: τύπος απροσεξίας


  • Αποσπάται εύκολα από διαφόρων ειδών ερεθισματα
  • Αδυναμία συγκέντρωσης
  • Λάθη από απροσεξία
  • Αδυναμία μνήμης των σχολικών εργασιών
  • Συχνά είναι ανοργάνωτος
  • Δυσκολία να ακολουθήσει κανόνες κι οδηγίες
ΔΕΠΥ: Τύπος παρορμητικοτητας


  • Αδυναμία να μείνει το άτομο ακίνητο
  • Σηκώνεται όταν δεν του επιτρέπεται, αφού αδυνατεί να ακολουθήσει κανόνες
  • Μη ακολουθία κανόνων σε παιχνίδια
  • Διακόπτει τους άλλους, καθώς δε μπορεί να περιμένει τη σειρά του
  • Απαντάει πριν ολοκληρωθεί η ερώτηση
Ο τύπος αυτός είναι πιο συχνός σε παιδιά μικρότερης ηλικίας. Το ζήτημα της αδυναμίας συγκέντρωσης στα παιδιά αυτά δεν είναι ιδιαιτέρως εμφανες, καθώς δεν τους έχει ζητηθεί να λειτουργήσουν σε σχολική τάξη.


ΔΕΠΥ: Συνδυαστικος τύπος

Ο τυπος αυτός συναντάται σε παιδιά κι εφήβους που παρουσιάζουν συνδυασμό συμπτωμάτων.

Λόγω του ευρύ φάσματος των συμπτωμάτων, τα παιδιά με ΔΕΠΥ δεν μοιάζουν το ένα με το αλλο. Υπάρχουν διαφοροποιήσεις στην ένταση των συμπτωμάτων και μάλιστα μπορούν να παρατηρηθούν διακυμάνσεις στο ίδιο παιδί κατά τη διάρκεια της ημέρας.

ΔΕΠΥ και Κοινωνικές Επαφές
Το κοινωνικό επίπεδο των παιδιών με ΔΕΠΥ δυσχεραίνεται λόγω των παραπάνω συμπτωμάτων.  Αποτέλεσμα αυτού, είναι η δυσκολία ανάπτυξης καλών σχέσεων με πρόσωπα μεγαλύτερα και συνομηλίκους.
Οι χαρακτηρισμοί "ανυπάκουα" και "πεισματάρικα" είναι πολύ συχνοι στα παιδιά αυτά, λόγω του ότι αδυνατούν να συγκεντρωθούν κι έτσι χάνουν σημαντικά κομμάτια μιας συζήτησης. Απόρροια αυτού, είναι τα συνομήλικα παιδιά να απορρίπτουν τα παιδιά με ΔΕΠΥ κι έτσι το κυρίαρχο συναίσθημα για εκείνα να είναι η μοναξιά. Έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά με ΔΕΠΥ εκδηλώνουν συναισθήματα άγχους και διαταραχής στην ενήλικη ζωή τους, καθώς και επιθετική συμπεριφορά, που έχει ως αποτέλεσμα την απόρριψη από τους συνομηλίκους τους.

Συναισθήματα οικογένειας 
"Η ΔΕΠΥ δεν είναι αποτέλεσμα κακής γονεϊκής φροντίδας". Αμέσως μετα τη διάγνωση της ΔΕΠΥ, τα κυρίαρχα συναισθήματα είναι ανησυχία και ενοχές πολλές φορές, αλλά και ανακούφιση κάποιες φορές, καθώς έχει βρεθεί η αιτία για τα προβλήματα του παιδιού τους.

Κλείνοντας, θα ήθελα να προτρέψω γονείς και εκπαιδευτικους να κανουν το εξής τεστ στον εαυτό τους. "Σκεφτείτε ότι είσαστε μπροστά σε ένα πολύ μεγάλο κοινό και κάνετε κάτι για το οποίο ντρέπεστε πολύ και νιώθετε αμηχανία.  Για παράδειγμα, κάποιος ενδέχεται να αισθάνεται αμήχανα και άσχημα τραγουδάει μπροστά σε πολύ κόσμο. Ποια είναι τώρα τα συναισθήματα σας?" 
Έτσι ακριβώς αισθάνεται ένα παιδί με ΔΕΠΥ, που έχασε πληροφορίες από μια συζήτηση κι εσείς του κάνετε ερωτήσεις πάνω σε αυτό το θέμα η' όταν του εξηγούν οι φίλοι του πως παίζεται ένα παιχνίδι κ σε λίγα λεπτά δεν μπορεί να τους ακολουθήσει γιατί δεν πρόσεξε.  Η υπομονή κ η αποδοχή είναι πάντα η λύση για την εξέλιξη, τη βελτίωση κ την εκμάθηση νέων πραγμάτων στα άτομα αυτά.

Τρίτη, 1 Σεπτεμβρίου 2015

Ειδικές Μαθησιακές Δυσκολίες στην αριθμητική ή Δυσαριθμησία

Γιατί όταν κάνω επαλήθευση δεν βγάζω το ίδιο αποτέλεσμα;

Γιατί τα μαθηματικά είναι τόσο δύσκολο μάθημα;

Γιατί σε όλα τα υπόλοιπα μαθήματα τα καταφέρνω, εκτός από τα μαθηματικά;

Σε πολλούς μαθητές τα ερωτήματα αυτά αποτελούν αυτά μένουν καθημερινά αναπάντητα και αποτελούν τροχοπέδη στο να αποτελέσει το σχολείο απόλαυση για μάθηση. 
Σύμφωνα με τα δύο σημαντικότερα προγράμματα ψυχιατρικών διαταραχών, το ICD-10  και το DSM-IV, τα άτομα που χαρακτηρίζονται από τις  διαταραχές στις αριθμητικές δεξιότητες, έχουν κατώτερες αριθμητικές ικανότητες από τη γενική τους νοημοσύνη. Φυσική απόρροια του γεγονότος αυτού είναι να επηρεάζεται η σχολική τους επίδοση και ως εκ τούτου να προκύπτει πολλές φορές και ο αποκλεισμός από την τάξη. Δεν είναι λίγες οι φορές που επέρχεται και η παραδοχή εκ μέρους τους ότι είναι ηλίθια. Μακροπρόθεσμη συνέπεια είναι ότι κουβαλούν σε όλη τους τη ζωή ένα πρόβλημα που θα τους εμποδίζει στο να πραγματοποιήσουν το στόχο τους.

Τί είναι η δυσαριθμησία;
Όπως και η δυσλεξία, έτσι και η δυσαριθμησία, αποτελεί δυσλειτουργία του εγκεφάλου. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι προκαλείται από μια αδυναμία στις διαδρομές των νευρώνων, που αποτελούν τη βάση για την κατανόηση των αριθμών. Η διαδικασία αυτή για ένα τυπικό μυαλό μοιάζει ενστικτώδης, αλλά για ένα μυαλό που αδυνατούν οι νευρώνες να ακολουθήσουν τα σωστά μονοπάτια τους, όχι. Η δυσαριθμησία, όπως και η δυσλεξία αποτελούν σύνδρομα, δηλαδή σύνομο χαρακτηριστικών τα οποία συνυπάρχουν. Αυτό καθιστά τη διάγνωση ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση, καθώς δεν επαρκεί η ανίχνευση ενός από τα χαρακτηριστικά.

Χαρακτηριστικά των παιδιών με δυσαριθμησία:


  • Παρουσιάζουν δυσκολίες στις έννοιες του χρόνου και του προσανατολισμού, με αποτέλεσμα την ασυνέπεια σε ραντεβού.
  • Σύγχυση στην απομνημόνευση προσώπων.
  • Η γλωσσική τους ανάπτυξη (προφορικό λόγος, γραφή, ανάγνωση) είναι τυπική.
  • Η επίδοση σε μαθήματα, που δεν απαιτούν μαθηματικές δεξιότητες, είναι φυσιολογική.
  • Παράλειψη, αντικατάσταση, πρόσθεση και αντιμετάθεση αριθμών, κατά τη διάρκεια γραφή κι ανάγνωσης.
  • Ιδιαίτερη δυσκολία στη νοερή εκτέλεση πράξεων.
  • Δυσχεραίνονται να εντοπίσουν τοποθεσίες σε χάρτες.
  • Έλλειψη στρατηγικού σχεδιασμού, κατά τη διάρκεια που παίζουν ένα παιχνίδι και θέτουν ένα στόχο.
  • Κάποιες φορές, ενδεχομένως να παρουσιάζουν δυσκολίες στο μυοκινητικό συντονισμό. Αυτό επιφέρει χαμηλές επιδόσεις σε δραστηριότητες όπως ο χορός ή ο αθλητισμός.
  • Δυσκολία στην απομνημόνευση βασικών αριθμητικών δεδομένων, όπως η προπαίδεια. 

Συμπτωματολογία παιδιών με δυσαριθμησία:

  • Αφαίρεση από τα αριστερά προς τα δεξιά






  • Πρόσθεση από τα αριστερά προς τα δεξιά





  • Διαίρεση 





  • Αντιστροφή δεκάδων και μονάδων κατά τη διάρκεια εκτέλεσης του πολλαπλασιαμού.





  • Πολλαπλασιασμός από τα αριστερά προς τα δεξιά, με παράλειψη κάποιων γινομένων.





  • Πρόσθεση κι αφαίρεση με αριστερή στοίχιση των αριθμών.




Δεδομένων των παραπάνω, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι 
  1. οι μαθητές που παρουσιάζουν δυσαριθμησία, πολλές φορές μετρούν με τα δάχτυλα, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα να παρουσιάζουν δυσκολία στους πολυψήφιους αριθμούς.
  2.  Επίσης, δεν είναι σπάνιο, να αντιστρέφουν αριθμητικά σύμβολα, με αποτέλεσμα τη σύγχυση του αποτελέσματος. π.χ < και >.
  3. Δεν μπορούν να θυμηθούν την εκφώνηση ενός προβλήματος, λόγω της αδύναμης λεκτικής μνήμης. Αποτέλεσμα αυτού είναι η πολύωρη επεξεργασία των πληροφοριών που τους δίνονται και πολλές φορές, λανθασμένη εύρεση αποτελέσματος.
  4. Λόγω της δυσκολίας του προσανατολισμού, δυσχεραίνονται στις κάθετες πράξεις.

Ο ρόλος του εκπαιδευτικού:
Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να λάβει υπόψη του τις αδυναμίες του παιδιού να του διευκολύνει τη σκέψη. Αυτό θα επιτευχθεί με:
  • Σύνδεση των πληροφοριών που δίνονται σε ένα πρόβλημα, με την καθημερινή του ζωή.
  • Ομαδοποίηση των αριθμών με βάση κάποιο κοινό τους χαρακτηριστικό. π.χ διπλάσια.
  • Ο εκπαιδευτικός θα πρέπει να βασίζεται στην κατακτημένη γνώση του παιδιού, με σκοπό να ακολουθήσει η εκμάθηση της επόμενης.
  • Ομαδοποίηση και χρωματισμό ή υπογράμμιση των δεδομένων και των ζητουμένων.
  • Επιλογή ακολουθίας ενεργειών σε ένα πρόβλημα.
  • Φωναχτή ανάγνωση των προβλημάτων από το μαθητή και πολλές φορές, αλλαγή χρωματισμού φωνής στα ζητούμενα, από τον εκπαιδευτικό.
  • Αλλαγή εκφώνησης ενός προβλήματος από το μαθητή, προκειμένου να το πει με δικά του λόγια.
  • Χρήση προβλημάτων που σταδιακά δυσκολεύουν.
  • Ενθάρρυνση προκειμένου ο μαθητής να εξηγεί τον τρόπο σκέψης του. Έτσι θα καλλιεργηθεί η μεταγνώση.
  • Συχνή χρήση οδηγιών στο μαθητή.
  • Υπενθύμιση με οπτικοακουστικά μέσα, των αριθμών

Τετάρτη, 8 Απριλίου 2015

Οι ήρωες της διπλανής πόρτας.

Πάντα πίστευα ότι η οικογένεια είναι αυτή που παίζει καταλυτικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσωπικότητας του ατόμου. Αναφερόμενη στην οικογένεια, εννοώ τις εικόνες (ηχητικές και οπτικές), τα ερεθίσματα και τα βιώματα που δίνουν οι γονείς στα παιδιά τους. Η οικογένεια και συγκεκριμένα οι γονείς είναι αυτοί που μπορούν να δώσουν το "σχήμα" που θέλουν στην "πλαστελίνη" αυτή, που ονομάζεται παιδί. Η επαφή μου με την ειδική αγωγή όμως, με έκανε ακόμη πιο φανατική υποστηρικτή της άποψης αυτής.

Κανένας δεν γεννιέται γονιός και τα συναισθήματα που δημιουργούνται με την εκμάθηση του γεγονότος αυτού, σίγουρα ποικίλουν. Άλλοι άνθρωποι, εκφράζονται περισσότερο λεκτικά, άλλοι με πράξεις, άλλοι έχουν περισσότερη υπομονή, άλλοι λιγότερη. Το μόνο σίγουρο είναι ότι με το που μαθαίνεις ότι θα έρθει το παιδί σου στον κόσμο, κάνεις όνειρα μακροπρόθεσμα ή βραχυπρόθεσμα, τα οποία θέλεις να υλοποιηθούν. Τί γίνεται όμως, όταν συνειδητοποιείς ότι το παιδί που έφερες στον κόσμο, δεν είναι το πιο έξυπνο, το πιο όμορφο, το πιο εκδηλωτικό και γενικά το πιο "κανονικό"?

Η αγωνία των γονιών ξεκινάει από τη στιγμή που αντιληφθούν τις πρώτες ενδείξεις στα πρώτα 2 χρόνια της ζωής του παιδιού τους και κορυφώνεται με τη διάγνωση ότι το παιδί ανήκει στο φάσμα του αυτισμού. Κάποιοι γονείς μπορεί να μην ξέρουν καν τον ορισμό αυτό και να ακολουθήσουν οι ερωτήσεις: "Πότε περνάει αυτό?" "Πώς θεραπεύεται?""Εμείς τι πρέπει να κάνουμε για να το βοηθήσουμε?" . Αυτό είναι το πρώτο σοκ στο άκουσμα της άγνωστης, για πολλούς, λέξης αυτισμός. Το συναίσθημα αυτό της απορίας και του σοκ είναι πολύ λογικό, όταν συνειδητοποιείς ότι η ζωή σου θα αλλάξει και θα πάρει μία άγνωστη τροπή.
Η οικογένεια είναι μέρος της κοινωνίας και επηρεάζεται από αυτήν. Η σχέση και η αλληλεπίδραση των μελών της οικογένειας είναι αμφίδρομη, καθώς όλα τα μέλη της οικογένειας αποτελούν ένα σύστημα. Σιγά σιγά λοιπόν, όλοι αρχίζουν και προσαρμόζονται στην αυτιστική συμπεριφορά και το παιδί γίνεται ο πυρήνας, που γύρω από αυτόν, δημιουργούνται όλες οι υπόλοιπές σχέσης στην οικογένεια. Εδώ αξίζει να σημειωθεί ότι έρευνα που διεξήχθη πρόσφατα στην Αμερική, έδειξε ότι το 80% των ζευγαριών με παιδιά που έχουν δυσκολίες ίδιας εμβέλειας με τον αυτισμό, χωρίζουν. Το ποσοστό αυτό είναι απόρροια της διατάραξης της οικογενειακής γαλήνης που επιφέρει η διάγνωση του αυτισμού.
Οι δυσκολίες και οι αλλαγές που επέρχονται επικεντρώνονται κυρίως στο κοινωνικό και εργασιακό περιβάλλον. Οι γονείς πολλές φορές, θα πρέπει να εγκαταλείψουν τις επαγγελματικές τους φιλοδοξίες. Πολλές φορές, η απορρόφηση του χρόνου τους στο αυτιστικό παιδί τους, τους κάνει να παραμελούν την κοινωνική ζωή τους, αλλά και τα υπόλοιπα παιδιά (αν υπάρχουν). Έτσι, η αποδιοργάνωση δεν αργεί να έρθει και να δημιουργήσει ακόμη και ψυχολογικά προβλήματα στους γονείς. Δεν είναι λίγες οι οικογένειες, βέβαια που βλέπουν το παιδί τους σαν εμπόδιο στη συνέχεια της ζωής τους και να τοποθετούν το παιδί τους σε ίδρυμα. 

Ενοχές. Ποιος φταίει?

Ένα αναπόφευκτο συναίσθημα, είναι αυτό των ενοχών. Οι γονείς, αρχικά θεωρούν αρχικά υπεύθυνους τους εαυτούς τους για το πρόβλημα του παιδιού τους, ενώ δεν είναι λίγες και οι φορές που ο ένας ρίχνει την ευθύνη στον άλλον και προσπαθεί να βρει την αιτία του προβλήματος στην κληρονομικότητα του άλλου.

Τί θα πει ο κόσμος?

Η στάση και η αντίδραση του κόσμου απέναντι στο διαφορετικό είναι γνωστή. Πολλοί γονείς αισθάνονται άβολα με τη δυσχερή θέση που βρίσκεται ο περίγυρος, όταν το παιδί τους μπορεί να αντιδράσει διαφορετικά. Αυτό επιφέρει την απομόνωση, με τη σκέψη της απόκρυψης του παιδιού τους, αλλά και του προβλήματος.

Τα αδέλφια...

Όταν υπάρχουν κι άλλα παιδιά στην οικογένεια, τα συναισθήματα και οι αντιδράσεις εκφράζονται με ποικίλους τρόπους. Οι τρόποι αυτοί εκφράζονται με οίκτο και με διάθεση προστασίας προς τα αυτιστικά αδέλφια τους. Δεν είναι λίγες, βέβαια οι φορές που θεωρούν υπεύθυνα τα αδέλφια τους για το "κοινωνικό στίγμα", το οποίο φέρει η οικογένεια καθώς και για την ταλαιπωρία και την κόπωση των γονέων τους. Τα μικρότερα αδέλφια, νιώθουν παραμελημένα από τους γονείς τους, καθώς οι ίδιοι ασχολούνται περισσότερο με τον/ την αυτιστικό/-ή αδελφό/-ή τους. Γενικά, όλα τα μέλη της οικογένειας επηρεάζονται περισσότερο ή λιγότερο από τον αυτισμό.

Η πρόσφατη γνωριμία μου με έναν πατέρα παιδιού που είναι στο φάσμα, με έκανε να θαυμάσω και να υποκλιθώ στο μεγαλείο, στην υπομονή και το κουράγιο των ανθρώπων αυτών, που δέχτηκαν το παιδί τους έτσι ακριβώς όπως είναι, παραμέρισαν την κριτική του κοινωνικού περίγυρου και με την επιμονή και την υπομονή τους εκμεταλλεύτηκαν στο έπακρο τις δυνατότητές του και τις  καλλιέργησαν όσο μπορούσαν περισσότερο. Μετά τις συστάσεις και πριν ξεκινήσει η παρέμβαση, μου είπε: "Το μόνο που μας ενδιαφέρει, είναι το παιδί μας να είναι ευτυχισμένο". Αρκούσε αυτή η κουβέντα για να καταλάβω ότι αυτοί είναι οι ήρωες της διπλανής πόρτας.